Beneficiair aanvaarden na handelingen

Wat was de situatie?

Een erfgenaam vernam kort na het overlijden van een ouder dat de financiële situatie minder gunstig was dan zij had aangenomen. De woning bleek met een hypotheek belast die de waarde benaderde, en er waren tekenen dat de overledene de laatste jaren betalingsachterstanden had gehad. Beneficiair aanvaarden lag voor de hand: dat zou de erfgenaam beschermen tegen aansprakelijkheid voor schulden uit eigen vermogen.

Het probleem was dat de eerste weken na het overlijden niet hadden stilgestaan. De erfgenaam had de uitvaart geregeld en betaald vanaf de bankrekening van de overledene, abonnementen opgezegd en een aantal persoonlijke spullen meegenomen. Niet uit een bewuste keuze om de erfenis zuiver te aanvaarden, maar uit praktische noodzaak en in een periode waarin er weinig ruimte was om over juridische gevolgen na te denken.

Toen een schuldeiser zich meldde met een aanzienlijke vordering, ontstond de vraag of die handelingen de keuzevrijheid van de erfgenaam inmiddels hadden beperkt. Daarmee kwam een afweging op tafel die in een eerder stadium nog niet was gemaakt.

Wat speelt er juridisch?

Een erfgenaam heeft drie keuzes: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Deze keuzes zijn neergelegd in art. 4:190 BW. Een keuze wordt formeel uitgebracht door een verklaring bij de griffie van de rechtbank van het sterfhuis (art. 4:191 BW). Voor het uitbrengen van die keuze geldt een termijn van beraad van drie maanden vanaf het overlijden, tenzij een belanghebbende of de kantonrechter een andere termijn stelt.

Naast de formele verklaring kent de wet de figuur van stilzwijgende zuivere aanvaarding. Sinds 1 september 2016 is hiervan alleen sprake wanneer de erfgenaam beschikkingshandelingen verricht: hij verkoopt of bezwaart goederen van de nalatenschap, of onttrekt deze op andere wijze aan het verhaal van schuldeisers (art. 4:192 lid 1 BW). De wetswijziging van 2016 heeft de drempel verhoogd ten opzichte van de oude regeling: daden van beheer leiden nu uitdrukkelijk niet tot zuivere aanvaarding.

Het onderscheid tussen beheer en beschikking is feitelijk en hangt af van de omstandigheden. De Hoge Raad heeft herhaaldelijk overwogen dat uit gedragingen niet te snel mag worden afgeleid dat de erfgenaam de bedoeling had zuiver te aanvaarden. Het opslaan van inboedel, het regelen van een passende uitvaart binnen redelijke kosten en het opzeggen van abonnementen worden in beginsel als beheer gekwalificeerd. Het verkopen van inboedel aan derden, het overdragen van vermogen aan andere familieleden of het gebruiken van banktegoeden voor doeleinden die niets met de afwikkeling van de nalatenschap te maken hebben, kunnen daarentegen als beschikkingshandeling worden uitgelegd.

Voor een algemene introductie op het Nederlandse erfrecht, de positie van erfgenamen en de afwikkeling van een nalatenschap verwijzen wij naar onze hoofdpagina over erfrecht.

Hoe pakt een advocaat dit aan?

In dit soort zaken begint een erfrecht advocaat met het inventariseren van twee dingen: welke handelingen zijn er na het overlijden verricht, en wat is de financiële positie van de nalatenschap voor zover dat al kan worden vastgesteld. Pas op basis van die feiten kan worden beoordeeld of de erfgenaam binnen de termijn van beraad nog ruimte heeft voor een formele keuze, en welke keuze in deze configuratie de juiste is.

In de meeste zaken wegen wij twee routes tegen elkaar af. De eerste is beneficiair aanvaarden door een verklaring bij de griffie. Deze route biedt bescherming tegen aansprakelijkheid voor schulden uit eigen vermogen, met als prijs dat de erfgenaam van rechtswege vereffenaar wordt en de wettelijke vereffeningsplichten op zich neemt: een boedelbeschrijving opmaken, schuldeisers oproepen en de nalatenschap volgens wettelijke voorrangsregels afwikkelen. De tweede route is verwerping. Deze sluit alle aanspraken uit, maar ook elke mogelijkheid om alsnog van een positief saldo te profiteren als de schulden uiteindelijk meevallen.

In dossiers waarin de schuldenpositie onzeker is en het banktegoed of de woning mogelijk meer waard zijn dan op het eerste gezicht lijkt, is beneficiair aanvaarden meestal de aangewezen route. Verwerpen sluit een potentieel belang dicht zonder zekerheid te bieden over wat had kunnen overblijven, en bij verwerping schuift de erfenis door naar de volgende erfgenamen, vaak kinderen of kleinkinderen, die met dezelfde afweging worden geconfronteerd. Voor wie nog oriënteert op de juridische positie zonder direct een dossier te openen, biedt een adviesgesprek de gelegenheid de zaak vooraf juridisch te wegen.

Wat zien wij vaker in dit soort zaken?

Onbedoelde gedragingen kort na het overlijden zijn de structurele factor in dit type zaken. Erfgenamen handelen vanuit goede bedoelingen, een uitvaart regelen, een woning ontruimen om de huur op te zeggen, persoonlijke spullen verdelen onder familieleden, en realiseren zich pas later dat die handelingen juridisch kunnen worden uitgelegd. Hoewel de wet sinds 2016 milder is, leiden bepaalde handelingen nog steeds tot risico op zuivere aanvaarding, met name het verkopen van inboedel aan derden of het gebruiken van banktegoeden voor andere doelen dan strikt noodzakelijke afwikkelingskosten.

In dossiers waarbij erfgenamen vermoeden dat de overledene schulden naliet maar daarover geen zekerheid hebben, zien wij vaker dat de termijn van drie maanden krap is. Schuldeisers melden zich vaak pas wanneer rekeningen onbeantwoord blijven, en dat kan weken duren. De erfgenaam staat dan voor de keuze tussen langer wachten met het risico van termijnoverschrijding, of formeel beneficiair aanvaarden zonder volledig overzicht.

Vroegtijdig juridisch advies maakt in dit type zaken een groot verschil. Door voorafgaand aan praktische handelingen te overleggen welke handelingen wel en niet zijn aangewezen, en door bankafschriften en uitvaartkosten als bewijs van het karakter van die handelingen te bewaren, voorkomen erfgenamen dat een latere discussie met schuldeisers oneerlijk verloopt. Ouders en partners hadden hun erfgenamen veel kunnen besparen door tijdens hun leven openheid te bieden over financiële verplichtingen, zodat een keuze niet onder tijdsdruk en zonder volledig overzicht hoeft te worden gemaakt.